Intervju: prof. dr Jovan Živković, predsednik Centra za regionalnu politiku (Niš)
Kakve su posledice višedecenijskog centralizma u Srbiji?
Pored očiglednih posledica koje se i golim okom vide, poput onih da je deo od Prokuplja ili Beloljina do Merdara gotovo prazan po pitanju naseljenosti, da je putna mreža i na spomenutom delu i u oko opština Pirot, Leskovac, Vlasotince i Prokuplje katoastrofalna, da su sela gotovo ispražnjena, te da je privreda potpuno zamrla u Nišu, Leskovcu, Vranju, i Pirotu – osim “Tigra”, onda je jasno da nije u pitanju samo problem u kadrovima ovog dela Srbije ili u nedostatku ideja i kuraži, već u nečemu što se zove ravnomerna raspodela kapitala. Naime, i sam princip privatizacije je doprineo takvom poretku stvari, tim pre što su se sredstva od svake privatizacije selila u Beograd, a onda u neravnomernim iznosima ili sa ogromnim zakašnjenjem vraćala opštinama u iznosu od svega 5%, dok je Vojvodini odmah ostajalo 50% od prodate vrednosti određenog preduzeća, s tim što se i onih opštinskih 5% i njima vraćalo.
Za ovu priliku posebno ističem veoma tešku poziciju jugoistočnog dela zemlje. Kako stvari stoje evidentno je da su građani jugoistočne Srbije najsiromašniji, ili da imaju najveći udeo među siromašnima. Iz ukupne strukture siromašnih posebno se ističe ruralno područje sa 25% od ukupnog broja u zemlji, a ukupna slika po regionalnoj karti o rasprostranjenosti siromaštva je sledeća: siromašno je 23.5% stanovnika jugoistočne Srbije, 13.2% stanovnika zapadne Srbije, 11.4% stanovnika istočne Srbije, 9.7% stanovnika Šumadije, 7.9% stanovnika Vojvodine i 4.2% stanovnika Beograda. Ako se za napred navedene podatke može reći da su stari već nešto više od godinu dana, onda evo i najnovijih od 08. 07. 2008. godine koje prenosi list “Danas”: “U Srbiji su izražene razlike u razvoju pojedinih regiona, o čemu svedoče i podaci o platama, koje se kreću i u rasponu od jedan prema četiri, stopa nezaposlenosti u nerazvijenim područjima i do šest puta je viša od one u razvijenijim sredinama dok je razlika u bruto domaćem proizvodu čak od jedan prema 22”.
Uz mišljenje da je ova podeljenost i izraženija, makar se to može reći na osnovu čitanja Strategije o ravnomernom razvoju Republike Srbije – napisana od strane državnih činovnika januara 2007. godine, ipak valja napomenuti još jedan posledični aspekt višedecenijskog centralizma u Srbiji. Reč je o tome da je stvoren takav način mišljenja kod građana po kome je država kohezivna i u pravom smislu ozbiljna tvorevina samo ukoliko postoji jaka centralizacija društvene moći i ako se njome rukovodi na unitaran način. To se vidi po ustrojstvu raznih podsistema i instituta. Prvi je onaj što se građani ne osećaju građanima, već se za njih koristi efemizam “narod”, a oni sebe tako i doživljavaju – ne, dakle, kroz princip individualizma (ili individualnih sloboda) iz koga proizilazi aktivizam i preduzimljivost. Ako nema tog elementa moderne političke kulture, a nema ga i kao matričnog stava koji je trebalo da forsira sama država, onda je jasno zašto nije bilo svesti kod neposrenih ljudi da njihov život, društvena pozicija njihove opštine ili okruga zavisi od njih samih. Pošto se sve prenosi na državu i potražuje od države, onda je razumljivo da je ona ta tvorevina koja se smatrala važnim institutom za zbrinjavanje svih građana ma gde živeli. To je ta uspostavljena višedecenijska povezanost ili međuzavisnost između pojedinaca i države koja se mora razrešiti u narednom društvenm razvoju, tj. da se institucionalno zaustavi majorizacija države nad njenim delovima – uvodjenjem regionalizma. Do toga će doći samo onda ukoliko se gro prenetih nadležnosti sa države zamene izvornim, ili, praktično govoreći, ako se mnoge delatnosti prepuste na upravljanje i kreiranje samim građanima koji žive u određenim regionima. Tek u tom slučaju, ali i tek posle izvesnog vremena, neće više biti reči o specifičnim migracijama iz nerazvijenih delova države ka glavnom gradu ili već razvijenijim gradovima poput Niša i Vranja, odnosno znatno više ka Novom Sadu i, pre svega, ka Beogradu. Samo pod tim uslovima će doći do ujednačavanja stope nezaposlenosti i bruto proizvoda.
Da li je Beograd u povlašćenom položaju u odnosu na Vojvodinu i ostatak Srbije? Ako jeste, otkad je tako?
Da, Beograd je po više osnova u povlašćenom položaju u Srbiji i to oduvek. To proizilazi iz same postavke pošto je reč o državnoj prestonici, ali i iz još uvek dominantnog modela funkcionisanja države – centralističkog sistema po kome je sasvim “prirodno” da on bude glavni trgovački, finansijski, poslovni, obrazovni i svaki drugi centar. On je i proizvodni centar, pogotovo danas kada je način proizvodnje promenjen i kada je proizvodni pogon stavio akcenat na tercijalne delatnosti. Naime, sećam se još onog vremena kada je deo EI Niš preseljen u Beograd, i od kada Niš propada, pa do - razume se – današnih dana; sve vreme glavni grad slovi za centar koji stoji nad Srbijom sa svim mogućim prioritetima. Gotovo da i ne možemo da nabrojimo koliko se Beograd gradi i to u vremenu samo posle 2000. godine, za razliku od drugih gradova u kojima su i glavne ulice ili glavni trgovi istog izgleda u poslednjih 30-40 godina. Budžet grada Beograda jedini ima suficit, a on je toliki da drugi centri i ne mogu da zamisle te cifre.
Šta takozvani Vidovdanski ustav donosi novo na planu regionalizma i teritorijalne ravnopravnosti?
Pođe li se već od odredbe prvog člana novog ustava, tj. da je “Republika Srbija… zasnovana na vladavini prava i socijalnoj pravdi… ljudskim i manjinskim pravima i slobodama…”, odmah se uočava da je izraz “socijalna pravda” neprimeren, i uveden potpuno u maniru i socrealističkog diskursa i bez pokrića. Jer, socijalna pravda mora biti institucionalizovana, odnosno toliko realna koliko je i sprovodiva nezavisno od političke garniture na centralnom nivou vlasti, odnosno od toga iz koga kraja potiču nosioci vlasti i kakvu viziju imaju o razvoju Republike Srbije. Naime, pošto stanovnici Srbije već nisu suvereni građani po načinu kako se došlo do Ustava – i to zahvaljujući V. Koštunici kao gromoglasnom zagovorniku legitimiteta i legaliteta u dosadašnjim političkim nastupima, nisu niti potpuno jednaki, a još manje institucionalno zaštićeni podrazumevanom solidarnošću, pošto su, recimo, Vojvođani u boljem položaju od stanovnika npr. južne Srbije. Taj raskorak u definisanju položaja stanovnika nije slučajna sistematska greška jer se, i kroz umanjenje kompetencija Vojvodini, potpuno stremi daljoj unitarno-centralizovanoj Srbiji po kojoj je evidentno da građani ne mogu da zatraže svoja prava na uređenje neposrednog okruženja i da potpuno raspolažu svojim resursima. U ovom slučaju nije reč samo o korišćenju tzv. realnih potencijala, već i o ispunjenju prava da se čovek regije iskaže u pravom smislu kao odgovorno biće da preuzme odgovornost i upravljanje svojim životom, a da ipak ne bude proglašen ili smatran inicijatorom u narušavanju integriteta Srbije. Ali, kako bi posrednički oblik vlasti, kroz regionalnu politiku i, svakako, uvođenjem npr. veća građana, bio takav presedan u ustavno-pravnom i političkom prestrukturisanju države, to je neiskoračavanje iz tog političkog miljea još jedna potvrda da se autoritarno ponašanje predstavnika državne vlasti nastavlja, odnosno da nije ni moglo biti pomaka u redefinisanju pravno-političkog pogleda. Zbog svega toga su političke elite propustile priliku da bitno kreiraju drugačiju svest stanovnika Srbije, odnosno da doprinesu novoj političkoj kulturi ovog podneblja i, time, daju relevantan prilog politici mira koja je moguća tek u državama viđenim kao participativno društvo, a ne kohezivna nacionalna zajednica.
Ko i kako prigovara regionalizmu?
Regionalizaciju treba videti kao sredstvo kojim se za građane Srbije južno od Beograda razrešava pravno-politički status i uvode veća prava i slobode, kao i poboljšanje ekonomskog položaja sredstvima koja su i do sada oni sami stvarali. Ta sredstva, stvorena unutar Srbije, odlivala su se ka centru odlučivanja koji u potonjoj fazi nije imao sluha i izgrađene parametre za ravnopravnost i solidarnost.
Za unitariste je regionalna autonomija secesionizam, uprkos tome što nemaju odgovor na neravnomernu razvijenost. Zadržavanje građana na nivou parohijalne svesti, uz čiju pomoć lakše manipulišu što je dominantnija, udaljavaju stanovništvo od savremenih i neizbežnih društvenih procesa – od integracije i participacije sa svetom na svim nivoima. Utoliko oni dovode u pitanje identitet i integritet čoveka i društva kojim upravljaju, jer smatraju da jedino centralistička država ima onaj nivo legitimnosti da određuje slobodu čoveku, lokalnoj zajednici i manjinskim zajednicama.
Regionalizacija, kao takva, može da smeta samo onim pojedincima, grupama i slojevima koji bi da po svaku cenu i dalje žive svoje pretpolitičke i velikodržavne vrednosne stavove kao misaoni maksimum.
