Differentia - gradjanski medij

Umesto da se o temi kakva je regionalizacija Srbije oglase merodavni – najmanje iz Ministarstva za državnu upravu i lokalnu samoupravu, jer je izraz savremenih društvenih procesa, o njoj se piskara uz neposredno vređanje građana jugoistočne Srbije u ime brige za srpstvo – tvrdeći kako je “sve teže biti Srbin” (Svedok, br. 515, str. 18). I da se izjasnim, izraz piskarati označava duhovnu zarobljenost na kojoj se gradi napis S. Turlakova i njemu sličnih.

Milje iz kojeg proizilazi Turlakovljevo stanovište je istorijsko mišljenje, generalno posmatrano, odnosno to je pogled okrenut i opterećen recidivima iz vremena stvaranje srpske države, kada je princip delovanja bio deo despotskog praktikovanja volje i moći autoritarnog Knjaza. A za stavove koji iniciraju reakciju, svet nije mrdnuo iz prve polovine XX veka, u najboljem slučaju, a to potvrđuje dotični tekstopisac jer se dobro seća ideja titoizma, kardeljizma i, po svemu, slobizma, koje su sve skupa i dovele dotle da jugoistok Srbije ne može više da guta samoživost autoritarnih ideologija koje operišu stereotipijama i čiji je krajnji domet prosvećeni apsolutizam.

Stajući na stranu onih koji zagovaraju regionalizaciju Srbije, kao i iza stavova Nišlije Boška Ristića, podvlačim da Turlakov upada u vlastitu zamku i njegov stav, da je “Beograd nastao mehaničkim priraštajem iz cele Srbije”, odmah podržavam činjenicama koje, s druge strane, same po sebi govore o potrebi da nešto mora da se menja u državnom ustrojstvu Srbije: stanovništvo jugoistoka Srbije se od 1953-2002. smanjilo za 485.206 stanovnika. Ako je ovaj podatak nedovoljan, onda su sledeći konkretniji, prateći broj stanovnika za gore naznačen period:

Babušnica 37.312-15.734
Bela Palanka 28.756-14.381
Blace 24.608-13.759
Bojnik 22.329-13.118
Bosilegrad 19.751-9.931
Brus 25.585-18.764
Gadžin Han 26.183-10.464
Dimitrovgrad 22.082-11.748
Kuršumlija 39.772-21.608
Medveđa 24.300-10.760
Merošina 21.251-14.812
Prokuplje 62.614-48.501
Ražanj 19.623-11.369
Svrljig 32.939-17.284
Sokobanja 24.621-18.571
Surdulica 35.578-21.190
Trgovište 15.578-6.372
Crna Trava 12.771-2.563

Iz navedenog se ne može izvesti zaključak, ni u kom slučaju, da je tako izražena migraija pojedinačno zbrinjavanje/bežanje ljudi ka Beogradu, već da je ona rezultat sistemsko iniciranih loših uslova prema ovom delu Srbije čiji kraj nije mogao da se predvidi. Jer, treba znati, među nerazvijenim opštinama uvek prednjače pogranične, što je priča za sebe sa ideološkom pozadinom.

Da bi se u potpunosti razumela migracija, važno je naglasiti da je od 68 nedovoljno razvijenih opština u Centralnoj Srbiji 1974. na jugoistoku njih 28, što je 41,17%, a 1985. se postotak povećava i iznosi 47,05%, da bi 1996. dostigao 55,88%.

Ako ovi podaci, po nekima, nisu poraz Srbije, onda se sa narednima tek pokazuje njen sunovrat. Prosek narodnog dohotka po stanovniku 1971. na jugoistoku Srbije iznosio je 4.190, a u Beogradu 15.471 dinar, 1981. je odnos 112.774 prema 324.080 dinara u Beogradu, te 1991. 1.065 naspram 2.129 dinara u Beogradu.

Na ovu temu piše i «Politika» iznoseći da je “u 2003. godini najviše siromašnih bilo u jugoistočnoj Srbiji – 23,5%, a najmanje u Beogradu – 4,2%. U odnosu na 2002. najveći rast siromašnih zabeležen je u jugoistočnoj Srbiji, dok se u Beogradu siromaštvo gotovo prepolovilo” (28.02.2005). Sagledaju li se podaci prema broju stanovnika na jednog lekara – 1972. je njih 2.435 na jugoistoku, prema 330 u metropoli, 1981. enormnih 854 u provinciji prema 252 u Beogradu, te 1991. i dalje značajnih 696 na jugu, prema 249 u glavnom gradu, onda je evidentno da imamo građane prvog i drugog reda.

Dodamo li ovoj statistici i to da je 1973. broj pretplatnika TV aparata na 1.000 stanovnika bilo 48 na jugoistoku Srbije, u Beogradu 212, 1981. u unutrašnjosti 88, a u centru 263, kao i 1993. svega 58 prema 247 u Beogradu, onda se na sve ovo može da reaguje na dva načina.

Prvi bi bio da se navedeno ignoriše, što se i čini već pet decenija od svih struktura vlasti, ali i da se podvikne – jer, svako ko ukazuje na razlike u razvoju i statusu između centra i unutrašnjosti – rastače srpsko biće, gromoglasno uzvikuju turlakovčići.

Drugi način podrazumeva da se kaže dosta takvoj praksi u kojoj bi slični Turlakovu neograničeno da imaju svoje novine (pa S. T. Može da kaže: “čitam u mom Svedoku”), televizije, pozorišta, biblioteke, sportske terene, bolnice i da ne nabrajam više – i koji bi da o svemu i svačemu odlučuju, kao pravi naslednici Knjaza, odnosno kao centralna vlast koja istovremeno sve limitira, što sliči konkurenciji “srcu države”. Odatle je i tačno, pošto se svaka nekontrolisana inicijativa iz unutrašnjosti stopira, da stanovnici unutrašnjosti i nisu građani “iste države”, a što i dalje sanjaju sada već frustrirani autoritarni i centralistički oblici svesti.

Ako bi se tražio uzrok kojim se ugrožavala Srbija, i računalo makar od septembra 1987. – sa dolaskom novog Vožda, onda je takvo stanje zavladalo zbog demagoški intoniranih kategorija kakve su jednakost, ravnopravnost i sloboda, a da stanovnici jugoistočne Srbije, posle maestralno uterane zablude da su samoupravljači, nisu ni primetili kada i kako su postali podanici.

Sadašnje zalaganje za slično društveno ustrojstvo, kroz predložene verzije novog ustava, definitivno je bezidejna intencija i čista farsa oslonjena na minule paternalističke društvene postavke, tim pre što smo u završnoj fazi potvrde kako prosta simulacija moći unitarne vlasti ne može da da nikakav boljitak, sem za stare i sitno-nove oligarhe. Sledeći navedene podatke i mogući pravac daljeg delovanja, postaje jasno zašto svako zalaganje za pravno-političko prestrukturiranje i redefinisanje Srbije – pogotovo kroz regionalizaciju, toliko uznemiruje nosioce vlasti i njihove trabante.

Suverenitet Srbije iz radicionalnog ugla, njena državotvornost, kolektivitet, identitet sa kombinacijom crkvenog upliva u društveni život – na kome Koštunica radi od odlaska u Hilandar, jesu krilatice na koje računa protekcionistička opcija i u tom pravcu profiliše vrednosti sistem građana Srbije. Kombinovanje tobožnje državotvorne delotvornosti i mudrosti sa problematičnim ličnostima koje čine centrlanu vlast – do komunikacije šturim saopštenjima u javnosti, svodi se na nameru da podanici shvate da ne mogu postati više slobodni nego što predstavnici države osmisle.

Kada npr. Zakon o dostupnosti informacija ne poštuju oni koji su najviše govorili u izbornim kampanjama o pravnoj državi, ili ako u aktuelnu vlast imaju poverenje najozloglašeniji kriminalci pa to bude razlog da joj se predaju – što tek onda sliči despotiji u kojoj su takva čuda jedino moguća, nužno se ispostavlja opravdanim i rezime da akteri vlasti nemaju kapaciteta za izgradnju države prava, tim pre što državu i dalje vide unitarnom i centralističkom. U njoj, kao takvoj, nema mesta za društvene podsticaje na kojima bi građani gradili svoju posebnost – odgovornost, inicijativu, samostalnost, preduzimljivost, istinsko rukovođenje vlastitim okruženjem itd.

Rečju, sadašnji karakter državnog ustrojstva i onoga što nam se sugeriše u predlozima za novi ustav, pa bilo to i početna pretpostavka, ne stvaraju društvene uslove da se građani vide subjektima, što se pogotovo odnosi na stanovnike jugoistočne Srbije. Kontra stav prema regionalizmu svakog unitariste da će se regionalizacijom narušiti integritet Srbije, da će se time ona dalje deliti, te da svi koji stoje iza tog koncepta rade za interese globalizacionih (čitati: zlonamernih) pretenzija prema srpskom narodu i njegovoj državi.

Međutim, takve primedbe ne pogađaju pravu metu, jer se Srbija nije smanjila (izuzimajući pitanje Kosmeta) – pošto su bivše republike, kao i sada Crna Gora, otišle iz zajednice SFRJ. Svakako, ako je u pitanju smanjena i usitnjena država u odnosu na onu u kojoj su Srbi nekada živeli, onda je to tačno. No, to nije ni u kakvoj korelaciji sa potrebom za uvođenjem prava građana u njoj – doradom horizontalnih i vertikalnih oblika državne organizacije kroz regionalizam, osim što moć centra i karakter države više neće biti na nivou prijemčivosti i koristi onima koji su navikli da se u ime vodeće nacije, pojma države i drugih sioninma iz prošlog i ranijih vekova, uživljavaju u ulogu velikog oca, državotvorca, sina naroda, na psve do suverena po kome je država iznad građana, kao okvir koji podanicima omogućava oblike i vidove slobode.

Ako Turlakov insistira na strategiji “zbijanja jednog uz drugog”, onda je jugoistok Srbije već dao najveći mogući doprinos državi – žrtvujući vlastiti standard i položaj u svakom smislu reči, a sada je red da novim ustavom ta ista država pođe u susret onima koje je najviše ojadila. Potrebno je da se kvalitetnim pravo-zakonskim opcijama pokaže da je zaista reč o instituciji koja prati savremene trendove, uvodeći regionalni koncept, i koja zna šta je istinska solidarnost, jednakost i pravda.

Tek u tom slučaju će iznova biti lepih devojaka u Nišu (kakve li nebulozne Turlakove asocijacije na siromašenje nekog kraja!) i biće irelevantno da li su građani Srbije i “bugaraši”. Ovako neodgovorno, ksenofobično i nacionalistički može da se piskara samo iz uskogrupnih interesa i to sakrivanjem iza tobožnjih izjava anonimnih sagovornika koje će se, proverenim maherstvom novinarskih poslušnika, stavljati u navode: “ovo više nije nekadašnji Niš, to su sve samo bugaraši koji su došli sa graničnih područja”.

Dakle, regionalizaciju treba videti kao sredstvo kojim se i za građane jugostične Srbije razrešava pravno-politički status i uvode veća prava i slobode, kao i poboljšanje ekonomskog položaja sredstvima koja su i do sada oni sami stvarali. Ta sredstva, stvorena unutar Srbije, odlivala su se ka centru odlučivanja koji u potonjoj fazi nije imao sluha i izgrađene parametre za sprovođenje ravnopravnosti i solidarnosti. Regionalizacija, kao takva, može da smeta samo onim pojedincima, grupama i slojevima koji bi da po svaku cenu i dalje žive svoje pretpolitičke i velikodržavne vrednosne stavove kao misaoni maksimum, pa bilo to i u pozi Rodenovog “Mislioca” - žrtvovanjem naroda/građana koji na izborima nisu prepoznali njihove parcijalne i egoističke apetite. Ali, i to je već viđeno, zar ne?

Tekst je objavljen u nedeljniku Svedok kao replika na tekst Slobodana Turlakova